abdurrahman @ hotmail.com

ERZURUM MEZARLIKLAR ÜZERİNE KURULMUŞ ŞEHİRDİR

Erzurumu bilmeden Erzurumla ilgili yorum yapanlara bu yazıyı ithaf ediyorum.

Şehirlerin en belirleyici özelliklerinden biri mezarlıklarıdır. Mezarlıklar şehrin dünü ile bugünü arasındaki köprüdür. Mezarlıklar hayat ile ölümün iç içe yaşatıldığı bağdır. Erzurum bu özelliğiyle dünyada ender şehirlerden biridir.

Erzurum'da tarihi 54 mezarlık bulunmakta olup bunların bir bölümü cami haziresi, bir bölümü mahalle kabristanlarıdır. Şehrin dünü bilmeyenler şehre yönetici olunca şehre zarar verebilir. Sonuçta bu zararı görmüş bir şehiriz.

Değerli okuyucu suçlamak kolay. Anlamak zordur. Yapmak zor, yıkmak kolayadır. Kavga ettirmek kolay, barış getirmek zordur. Belin biz barış yolunu seçip şehirle ilgili yazdığım yazıyı hep birlikte okuyalım.

Gez Mahallesi Mezarlığı, Kavaklar Mezarlığı, Esat Paşa Mezarlığı, Mahmut Paşa Türbesi ve etrafındaki Mezarlık, Veyis Efendi mahallesi Mezarlığı ise bugünkü 23 Temmuz İlköğretim Okulunun yerinde bulunuyordu.

Tepe Mezarlığı, İsmini tam belirleyemediğim bir başka Mezarlık ise Tepe mezarlığının doğusunda Kars Kapı caddesinin güneyinde bulunurken bir başka Mezarlık Tepe mezarlığının güney doğusunda bulunuyordu.

Çifte kardeşler mezarlığı iki adet olup Yirmi Üç Temmuz Ortaokulunun bahçesinde bulunmaktadır. Şehitlik Kars Kapının dışında Cemal Paşa, Fosfor Mustafa Paşa ve diğer şehitlerimiz burada yatmaktadır.

Ceylanoğlu Mezarlığı ve Çevirme Mezarlığı Yoncalık mahallesinin güneyinde idi. Bir Başka Mezarlık Leblebici yokuşunun güneyinde, bir başkası Leblebici yokuşunun 140 metre kuzeybatısında bulunurken, Gümüşgöz Mezarlığı Leblebici yokuşunun kuzey yanında, Ahi Fahrettin Mezarı Gümüşgöz mezarlığının kuzey kenarında varlığını devam ettiriyordu.

Taşkesen Mezarlığı, Deliömer Mezarlığı, Hacı Kurban mezarlığı. İçinde enteresan motifli Mezarlar Hacı Kurban Mezarlığının batı kısmında, bir başkası Hacı Kurban Mezarlığının 20 metre kuzeyinde bulunmaktaydı.

Kale dibinde Kırklar Mezarlığı Erzurum için ayrı bir önem arz ediyordu. “Emir Şeyh” Türbesi ve de “Ebu Isak Kazuruni” türbesi de Çifte Minareler bakmaktadır
.
Yüzüncü yıl parkının bulunduğu yerdeki, Havuz başının bulunduğu yerdeki mezarlık Erzurum’un batı kısmında bulunuyordu.

Hasani Basri’nin doğu batı kısmındaki mezarlıklarla birlikte, Hasani Basri Türbesi ve Mezarlık, Tahta caminin 60 metre kuzey doğusunda sokak ortasında bulunurken Aynı yörede Rabia Hatun Türbesi, Memi Hoca Türbesi bulunmaktadır.
Süt nişan mezarlığı: Dağ mahallesinin tepesinde Televizyon vericilerinin olduğu yerdedir. Fakat gecekondulaşmada bu mezarlığı da bitirmiştir.

Palandökenlere yaslanmış Abdurrahman Gazi türbesi her mevsim Erzurum’a gelen Turistlerin uğradığı güzel bir mekân olarak şehre manevi bir hava vermektedir. Ayrıca Cumhuriyet Caddesinin sonunda kaleye dönerken Ebu İshak Kazurini Hazretlerinin mezarına rastlarsınız.

Şeyhler Türbesi, Murat Paşa Hazinesi, Ana hatun türbesi Mahmut Paşa Türbesi, Öksürük Baba Türbesi, Pabuççu Baba Türbesi Ulu cami yanında bulunurken Ahi Baba Türbesi Yakutiye Medresesi kümbetinin içinde bulunduğu söylenmektedir.

Bakırcı Cami Hazinesi, Narmanlı Cami Hazinesi, Habib Baba türbesi (Timurtaş Paşa türbesi), Derviş Ağa hazinesi, Ali Paşa Cami hazinesi, Yeğen Ağa Cami Hazinesi, Kavazlar Mescidi Hazinesi

Prof.Dr. Zeki Başar hocamızın tespitlerine göre geçmişte var olan mezarlıkların adları ise şöyle belirtilmiştir. Acem, Araplar Düzü, Bahçe, Ceylanoğulu, Çapunoğlu, Çevirme, Çifte Kardeşler, Çürüklük, Deli Ömer, Derviş Efendi, Deve Yokuşu, Filköprüsü, Gümüşgöz, Hacıcuma, Hacıkurban, Hasan Basri, Harput Kapı, İstanbul Kapı, Kavak(Gölbaşı), Kavakkapı, Kayserilioğlu, Kelkümbet, Köşk, Leblebici, Mahmutpaşa, Maksutefendi, Mangazer, Öksürük kesen, Sabunhane, Sıktaşlar, Tepe, Toprak Tabya, Üç kümbetler, Yarımca yolu, Yeşilark, Yoncalık Mezarlığı olarak belirtilmiştir.

Azizye tabyasındaki üç farklı şehitlik de gezilip görülebilir.

Yukarıda adlarını saydığımız Mezarlıklar, türbeler, Hazineler, Kümbetler Erzurum’un Manevi tapuları konumunda iken maalesef mezarlıkların yerinde yeller esmektedir. Balkanlarda Bulgarlar, Sırplar, Hırvatlar, Yunanlılar, Ermeniler, Suudiler Osmanlı kalıntılarını temizlerken yok ederken onlara kızan bizler aslında kendi elimizle tarih katliamı yapmışız ve halende yapmaya devam ediyoruz. Yetkililere duyurulur. Bugün Bu mezarlardan yalnız Esat Paşa durmaktadır.

Mezarlıkların şehrin tarihindeki yerini ise Belediye Başkanı Zakir Beyin ağzından öğrenmekteyiz. Amerikalı General Harbord Erzurum’a gelmiş ABD’ye yazacağı rapor için çalışmaktadır. Müceldili konağında şu soruyu sorar. Bu şehirde Ermeniler ne kadardır? Zakir bey ayağa kalkar Generalin kolundan tutar pencere yanına götürür. Şöyle söyler; Genaral parmağıyla işaret ederek, şu gördüğün mezarlık, şu gördüğün mezarlıkların hepsi Müslüman mezarlığıdır. Bunlardan onlarcası şehrin muhtelif semtlerindedir. Parmağıyla göstererek Ermeni maşatlığını göstererek, şu da Ermeni mezarlığıdır der. Ermeniler kendi ölülerini yemediler ya! Diyerek işe son noktayı koyar. General bundan daha iyi cevap olamazdı der gerçeği teyit eder.
Erzurum /2 Haziran 2020